Sápmelaččat leat Eurohpa uniovnna áidna álgoálbmot. Suoma vuođđoláhka dorvvasta sápmelaččaide vuoigatvuođa bajásdoallat ja ovdánahttit iežaset giela ja kultuvrra. Dálkkádatrievdama váikkuhusaid vuoimmáiduvvan deattuha dárbbu váldit vuhtii sápmelaččaid dálkkádat- ja eanangeavahanpolitihkas sihke váfistit sápmelaččaid vejolašvuođaid searvat ruovttuguovlluset ja kultuvrraset dálkkádatpolitihkalaš mearrádusdahkamii.
Dálkkádatrievdama ja ruoná sirdašumi váikkuhusat dihttojit sierra vugiid mielde Suoma sierra guovlluin dál ja boahtteáiggis. Sámi kultuvrra earenoamáš raššodat dálkkádatrievdamii laktása kultuvrra, giela ja árbevirolaš ealáhusaid gievrras njađđáseapmái árktalaš lundui ja dan jagiáiggi molsašuddamiidda. Seammas dálkkádatrievdama goahcama čovdosat sáhttet lasihit eanangeavahandeaddagiid sámiid ruovttuguovllus.
Dálkkádatrievdama váikkuhusat eai čuoze dušše ealáhusaide, muhto maid kultuvrra jotkkolašvuhtii, árbevirolaš dieđu sirdáseapmái buolvvas nubbái. Dálkkádatrievdama biehtadahkes váikkuhusat álgoálbmogiidda, daid kultuvrraide ja eallinbirrasii leat dovddastuvvon sihke Parisa dálkkádatsoahpamušas ja riikkaidgaskasaš olmmošriekteorgánaid čovdosiin ja ávžžuhusain.
Suoma dálkkádatpanela atná dehálažžan, ahte dálkkádatlága vuođul jagi 2023 ásahuvvon sámi dálkkádatráđđi váfista sámi geahččanguovllu álbmotlaš dálkkádatpolitihkas. Ráđi earenoamáš givrodahkan lea vejolašvuohta ovttastahttit dutkandieđu ja sámi árbevirolaš dieđu eaiggádiid dieđu ja áiccastagaid dálkkádatpolitihka plánema doarjjan. Ráđi ábasvuohta gáibida nohkka resurssaid sihke áigedássásaš dutkandieđu dálkkádatrievdama váikkuhusain ja vuogáiduvvama vejolašvuođain sámiid ruovttuguovllus. Lea dehálaš, ahte sámi dálkkádatráđi buvttadan diehtu adnojuvvo ávkin dálkkádatpolitihka plánema diehtovuođu oassin.
Dálkkádatrievdama váikkuhusaid čuovvuma ferte váfistit
Árktalaš guovlu lieggana jođáneappot go eatnanspábba gaskamearálaččat. Dego sámi dálkkádatráđi raporttas (2025) gávnnahuvvo, sámiid ruovttuguovllus gaskatemperatuvra lea loktanan 2–3 ceahki maŋemus 60 jagi áigge. Dasa lassin arvemearit leat šaddan ja bieggadiliin leat dáhpáhuvvan nuppástusat. Temperatuvra ja arvemearit vurdojuvvojit šaddat en boahtteáiggis. Sámiid ruovttuguovllus dálkkádatrievdan oidno maid šaddanáigodaga guhkkumin, muohta- ja jiekŋadiliid sihke šlájaid nuppástussan. Earáhuvvamat váikkuhit sakka sámiid ealáhusaid doaibmaeavttuide earenoamážit boazodoalus, guolástusas, meahccebivddus ja eará luonddugeavahusas.
Suoma dálkkádahkii váikkuhit oktanaga máŋggat dahkkit, ja dálkkádaga lieggananovdáneami bálddas lea buvttaduvvon dutkojuvvon diehtu nuppástusain Davvi-Atlántta jorramis (AMOC, Atlantic Meridional Overturning Circulation). Nuppástusaid vuoimmálašvuođas, váikkuhusain ja áigemuttus leat dieđalaččat sierralágán árvvoštallamat. Juos AMOC hedjona mearkkašahtti ládje dehe juobe bisána, Golfrávnnji liggejeaddji váikkuhus Davvi-Eurohpas unnu mearkkašahtti ládje, vearrámussan juo mihá ovdal dán čuohtejagi loahpa. Rievdama čuovvumuššan sámiid ruovttuguovllu gaskatemperatuvra sáhtálii gahččat issorasat, goas dáláš ealáhusaid doaibmaeavttut šaddet vára vuollái. Dieđalaš diehtu jorrama rievdamiid jáhkehahttivuođas ja áiggálaš meroštallamis buorrána mihtidemiid ja dárkilit einnostanmálliid čuovvumuššan.
Dálkkádatrievdama váikkuhusaid gievrudit eará ovttaáigásaš nuppástusat, dego luonddu máŋggahápmásašvuođa hedjoneapmi sihke eanangeavahandeaddagat, mat čuhcet guovlluide. Dáid oktasašváikkuhusaid ipmirdeapmi lea vealtameahttun vuogálaš čovdosiid gávdnama váste.
Sámi dálkkádatráđis lea bárrahiin manname bargu dálkkádatrievdama indikáhtoriid ovdánahttima váste. Ulbmil lea čuovvut dálkkádatrievdama váikkuhusaid sámi kultuvrii ja bargu lea hui dehálaš ja áigeguovdil. Suoma dálkkádatpanela geahččá, ahte dálkkádatrievdama váikkuhusaid čuovvuma galgá en váfistuvvot sámiid ruovttuguovllus ja oba Suomas. Meteorologalaš áiccastagaid lassin dárbbahuvvo áigedássásaš diehtu dálkkádatrievdama váikkuhusain lundui, ealáhusaide, kultuvrii ja buresbirgemii.
Luoitogeahpádusaid lihkostuvvan meroštallá dálkkádatrievdama váikkuhusaid vuoimmálašvuođa
Dálkkádatrievdama váikkuhusaid vuoimmalašvuohta boahtteáiggis sorjá mearrideaddji ládje das, man beaktilit šaddovistegásat lihkostuvvojit geahpidit máilmmiviidosaččat. Juohke veltojuvvon liegganeami ceahki logádas unnida riskkaid lundui ja servodagaide.
Suoma luoitogeahpádusaiguin ii akto čovdojuvvo dálkkádatrievdan, muhto riikkaidgaskasaš riektegeavada mielde juohke stáhta ferte dahkat iežas vuoiggalaš oasi goahcandoaimmain. Dasa lassin Suomas lea vejolašvuohta váikkuhit sturrodagas eanet Eurohpa uniovnna oassin. Stuora ekonomalaš guovlun EU sáhttá doaibmat riikkaidgaskasaš dálkkádatpolitihka ofelažžan ja lehttohit iežas ovdamearkkain eará máilmmi mielde dálkkádatbargui. EU dálkkádatpolitihka jáhkehahttivuođa seailluheami váste lea dehálaš, ahte lahttoriikkat devdet oktasaš dálkkádatgeatnegasvuođaideaset dievasmearálalaččat. Áhpaseamos vuohki unnidit dálkkádatrievdama váikkuhusaid áruid sámiid ruovttuguovllus lea doarjut gudneáŋgiris álbmotlaš, eurohpalaš ja riikkaidgaskasaš dálkkádatpolitihka.
Ruoná sirdašupmi ja eanangeavaheapmi mielddisbuktet ođđa hástalusaid sámiid ruovttuguvlui
Dálkkádatulbmiliid joksan gáibida viiddes investeremiid ráinnas energiijai ja ođđa teknologiijaid atnuiváldimii. Ruoná sirdašupmi fállá Supmii boahtteáiggis ođđa investerenvejolašvuođaid ja bargosajiid sihke ođđa olgoriikkadoalvundoaimma. Seammas dat lasiha eanangeavahandeaddagiid earenoamážit Davvi-Suomas. Dasa lassin dáláš eanangeavahanhámiin earenoamážit vuvddiid lassáneaddji ávkkástallandárbu váikkuha sámiguovlluid boahtteáigái.
Áinnas ráinnas šleađgabuhtadus lea gehččon Suoma gilvonávccalaš dahkkin, man dihte maid Davvi-Suopma lea stuorit ah’ stuorit beroštumi čuozáhahkan ovdamearkka dihte bieggavuoibmerusttegiid sajáiduhttinguovlun. Ruoná sirdašumi ollahuhttima váste dárbbahuvvojit maid máŋggalágán metállat fossiilahis čovdosiidda, mii buktá deaddagiid rahpat ođđa ruvkeguovlluid Davvi-Suomas. Bieggavuoibme- ja ruvkefidnut sáhttet váikkuhit boazodollui, luonddu máŋggahápmásašvuhtii, duovddaárvvuide sihke turismma eavttuide. Váikkuhusat eai šatta dušše ovttaskas fidnuin muhto maid daid oktasašváikkuhusas eará eanangeavahemiin, dego vuovdedoaluin ja turismmain. Eanangeavahanhámiid kumulatiivvalaš váikkuhusat sáhttet gáržžidit sápmelaččaid vejolaš bargat árbevirolaš ealáhusaiguin ja vuogáiduvvat dálkkádatrievdamii.
Suomas lea njeidojuvvon en olu muorra maŋemus jagiid. Suoma vuovddit lea čitnanjielut dušše Davvi-Suomas, gos vuvddiide čuoziha en stuorit muorračuohppandeaddu go čuohppan manná badjel Lulli- ja Gaska-Suomas stuorimus čuohppanmeari, mii bajásdollojuvvo. Davvivuvdiid leat mearkkašahtti čitnanjielu lassin dehálaččat boazodoalu, luonddu máŋggahápmásašvuođa sihke áhpásnuvvama ja turismma dáfus. Lassáneaddji čuollandeaddagat sáhttet heajudit dáid ulbmiliid oktiiheiveheami. Davvivuvddiid čitnanjielut leat guovddášrollas, vai Suomas livččii juobe teoriijas vejolašvuohta joksat eanangeavahansektora dálkkádatulbmiliid.
Suoma dálkkádatpanela atná dehálažžan, ahte ovdal ruoná sirdašumi prošeavttaid plánema ja ollahuhttima dahkkojuvvo fuolalaš čielggadanbargu daid váikkuhusain sámiid ruovttuguvlui, vai mearrádusdahkan sáhttá dahkkojuvvot diehtovuođđosaččat. Vuoiggalaš dálkkádatpolitihkka gáibida nu sámiid váikkuhanvejolašvuođaid dorvvasteami go ávkkiid ja áruid juohkáseami seasadeami mearrádusdahkama oassin.
Dálkkádatrievdamii vuogáiduvvan galgá váfistuvvot
Vaikko šaddovisteluoittut geahpiduvvole jođánit, nu oassi dálkkádatrievdama váikkuhusain leat juo garvemeahttumat. Danin luoitogeahpádusaid báldii dárbbahuvvo guhkesáigásaš vuogáiduvvan.
Oppalaččat dálkkádatrievdama váikkuhusat leat bures dieđus, ja álbmotlaš dálkkádatrievdama vuogáiduvvanplánas lea oktan ulbmilin kulturárbbi ja kulturbirrasa buoret suodjaleapmi dálkkádatrievdama váikkuhusain sihke daid vuoimmálaččat vuhtii váldin dálkkádatrievdamii vuogáiduvvama politihkas. Dasa lassin ulbmilin lea kulturárbái ja -birrasii gullevaš dieđuin ávkkástallama ovdánahttin vuogáiduvvančovdosiin.
Sámi dálkkádatráđđi lea identifiseren guovddáš čielggadan- ja diehtočohkkendárbbuid das, mot dálkkádatrievdan váikkuha sámi kultuvrii ja mat dahkkiid leat mávssolaččat kultuvrra vuogáiduvvamis.
Suoma dálkkádatpanela atná ákkastallon, ahte sámiid ruovttuguvlui ráhkaduvvo dálkkádatrievdama vuogáiduvvanplána, mii vuođđuduvvá dutkandihtui ja árbevirolaš dihtui, dego álbmotlaš dálkkádatrievdamii vuogáiduvvanplánasge lea evttohuvvon. Dat galggalii identifiseret guovddáš riskkaid, govvidit anolaš vuogáiduvvandoaimmaid sihke meroštallat daid ollahuhttima gáibidan resurssat. Plánaid galggalii sirdásit nu jođánit go vejolaš maid doaibmabijuid dássái.
Loga lasi:
- Suoma dálkkádatpanela muittuhančálus (2023): Dálkkádatpolitihka vuoiggalašvuohta eamiálbmot sápmelaččaid dáfus
- Suomen ilmastopaneelin raportti (2023): Ilmastopolitiikan oikeudenmukaisuuden arviointi (dušše suomagillii)
- Sámi dálkkádatráđi fierbmesiiddut
- Sámi dálkkádatráđi raporta (2025): Dálkkádatrievdama dálá ja nohkkojuvvon váikkuhusat sámi kultuvrii